انواع فشار روانی

در پست قبلی در مورد فشار روانی گفتیم. برای کنترل فشار روانی، در ابتدا باید بدانیم که چگونه بوجود می آید و چه علائمی را ایجاد می کند. بعد از آن می توانیم آگاهانه تر در مورد کنترل آن اقدام کنیم. در این پست به طور خلاصه به انواع فشار روانی و راه های مقابله با آن می پردازیم.

انواع فشار روانی

استرسها را به طور کلی به سه دسته تقسیم کرده اند:

  1. استرس های فیزیولوژیک: مثل بی خوابی یا خستگی مفرط در اثر کار زیاد یا نخوردن غذا به مدت طولانی یا کار در شرایط نامناسب، سرما و گرمای زیاد و انجام کارهای بدنی خارج از توان فرد.
  2. استرسهای پاتولوژیک: مثل خستگی عصبی، جراحی شدن، زایمان، عفونت های داخلی؛ تغییر ناگهانی محیط زیست، صدمات و ضربات و بیماری های جسمی، اختلالهای دستگاه عصبی، اختلالهای ناگهانی در دستگاه غدد درون ریز و…
  3. استرسهای روانی: مانند حالات هیجانی شدید و ناگهانی، نگرانیهای طولانی مدت، زندگی در محیط نامناسب و مملو از کشمکش،فقر اقتصادی، شغلهای پر مسئولیت، فشار های فرهنگی و…

پاسخ به فشار روانی

پاسخ به فشار روانی واکنشی است در مقابل محرک های فشارزا. پاسخ های گوناگون افراد به فشار روانی به سه گروه تقسیم می شود:

  • پاسخ های روانشناختی: بعضی از پاسخ های روانشناختی به فشار روانی عبارتند از: تغییر در عملکرد های شناختی (شامل محدودیت ادراکات، کاهش توانایی تمرکز، عملکرد های مغشوش حافظه، خلاقیت پایین، تغییر در محتوای فکری، تردید در تصمیم گیری)، تغییر در خودپنداره(منظور تصویری است که فرد از خود دارد)، تغییر در واکنشهای هیجانی شامل احساس محرومیت، ملامت گناه، اضطراب، تنش، تحریک پذیری، بدبینی و ناامیدی نسبت به آینده.

پیش بینی بلاخیزی و بلاانگیزی حادثه، یکی از پاسخ های معمولی در رویارویی با فشار روانی است. مثلا دانشجوی دارای اضطراب در حین امتحان مدام این فکر را نشخوار میکند که در حال خراب کردن امتحان است. این افکار خصوصاً در افردی که توانایی متوسط دارند یا در مورد توانایی های خود دچار تردیدند پدیدار می شود.

  • پاسخهای فیزیولوژیکی: عمده ترین آن ها عبارتند از تغییرات بیوشیمیایی در عملکرد عصبی غدد مترشحه داخلی(تغییر در ترشخ غدد درون ریز مثل غدد فوق کلیوی)، تغییر در مکانیسم های ایمنی( اگر فرد به مدت طولانی در معرض اضطراب باشد، ترشح طولانی مدت هورمون هایی مثل کورتیزول باعث ضعف سیستم ایمنی بدن می شوند)، تغییر در فعالیت سیستم های بدنی.
  • پاسخ های رفتاری: شامل پاسخهای آشکار و واضح به فشارزا ها است مانند پرخاشگری، حالتهای عصبی و پر فشار، خواب آشفته، گرفتگی عضلانی، صدای لرزان و…

روشهای پیشگیری از ایجاد فشار روانی

هانس سلیه در کتاب «فشار زندگی» می پرسد: آیا بشر قادر است با مطالعات علمی پدیده فشار روانی، برنامه دقیقی برای تنظیم رفتار خود طرح کند تا به کمک آن تا حدودی از فشار های زندگی خود بکاهد و از یک زندگی رضایت بخش برخوردار گردد؟

سلیه در پاسخ به سوال بالا می گوید که هر فرد باید مشکلات خود را برحسب ویژگی های خاص شخصیتی و محیطی خود حل کند ولی اصولاً دستیابی به قوانین کلی که روشن کننده نحوه تاثیر فشار روانی بر روان و تن است، هر فرد را برای جلوگیری از فشار روانی یا رفع آن مجهزتر می کند.بنابراین سلیه، هدفها، قاعده ها و معیار هایی را که برای رفتار سالم و پیشگیری از فشار روانی لازم است، به سه دسته تقسیم می کند:

هدف های کوتاه مدت

این هدف ها نیازی به یادگیری دراز مدت یا طرح های پیچیده ندارند و به آسانی بدست می آیند مثل: لذت بردن از طبیعت، پیاده روی، تنفس در هوای آزاد، انجام فعالیت های خلاقانه مثل نقاشی، بازی های مختلف و سرگرم کننده، شاد شدن از دیدن دیگران و..

اینکه چنین فعالیت های ساده ای بتوانند باعث ایجاد حس خوشی بشوند امری بدیهی است، البته همه اشخاص نمی توانند از یک نوع فعالیت به میزانی یکسان احساس رضایت خاطر کسب کنند، در نتیجه هر شخص باید در پی فعالیت هایی باشد که مقبول طبع او است و با ساخت شخصیتی او مطابق است. مثلا برای یک کودک دنبال کردن یک پروانه لذت بخش است و برای یک زیست شناس کاوش کردن همان پروانه در زیر میکروسکوپ.

مهم ترین نکته در این نوع لذت ها، خاص بودن آنهاست و اینکه سودی جز شادی و خوش حالی در فرد ندارند. آنها برای کسب منفعت یا سود و هدف مادی خاصی انجام نمی شوند.

تمام افرادی که سخت درگیر کار و تلاش برای زندگی هستند و در تب و تاب و کشمکش آن گرفتارند، باید توجه کنند که برای حفظ زندگی و لذت بردن از آن به چنین لذات طبیعی و خالص و ساده ای نیاز دارند.

منبع این لذات سرشار، عبارت است از برقرار کردن تماس نزدیک و عاطفی با طبیعت.

هدفهای دراز مدت

این هدف ها برای ارضای نیاز های آینده طرح ریزی می شوند و تاثیر زیادی بر رفاه و آسایش زندگیِ اکنونِ مان ندارند و حتی در اکثر موارد با آن در تضاد است.

همه ما می دانیم که برای رسیدن به یک سری از هدف ها باید از آسایش زمان حال گذشت (کامروایی معوق). ما برای رسیدن به هدفهای دراز مدت باید فعالیت کنیم و یاد بگیریم که چگونه در مورد راه ها و انتخاب های پیشِ رو تصمیم بگیریم و انتخاب کنیم. اما معمولاً مشکل این است که باید آن هدف ها دقیقاً روشن شود و ما بر اساس آن، نوعی الگوی زندگی کردن برای خود بسازیم تا در تعارض غیر قابل اجتناب بین حال و آینده قرار نگیریم.

تلاش برای آینده در اصل تلاشی است برای ایجاد جوّی برای بدست آوردن خوشبختی.  این هدف ها می توانند ما را در مسیر یک زندگی فعّال، با معنی، شاد و طولانی قرار بدهد و از اثرات و آسیب های غیر لازم فشار روانی حاصل از ستیزه جویی ها، محرومیتها و ناایمنی ها دور نگه دارند.

سلیه می نویسد برخی از مردم این هدف ها را در جمع آوری مال و ثروت می بینند و عده ای در مذهب و فلسفه. گروهی از آینده قطع امید می کنند و سرگردان و حیران روز هایشان را می گذرانند و با استفاده از روشهایی مثل مسافرت دایم، کار زیاد و یا توسل جستن به مواد مخدر و مشروبات الکلی توجه خود را از آینده دور نگه می دارند. تعدادی از مردم هم خود را وقف دیگران می کنند و بر اساس عشق، محبت، مهربانی و خیّر بودن، آینده خود را قابل توجیه می سازند.

نکته ای که در این مورد هم باید به آن توجه شود این است که باید هدف ها با توجه به شخصیت و خصوصیات فرد تعیین شوند و با آن سازگار باشند. انتخاب راه و روش هایی که با الگوی سازگاری و رفتاری فرد تطبیق نکنند نتیجه اش بیماری های روانی، محرومیت، حساس ناایمنی، بی هدفی و پوچی، سردرد های میگرنی و زخم معده و روده، حملات قلبی، ناراحتیهای عروقی، فشار خون، خودکشی و یا تنها یک زندگی غمگین و تلخ است.

هدف نهایی

از نظر سلیه هدف نهایی بشر شکوفا شدن هرچه بیشتر وجود او بر اساس ساختار وجودی اش می باشد. این مقصدی است که باید پایه و اساس همه فعالیت های او باشد. اگر فرد برای رسیدن به وجود مطلق خود و یا هماهنگی با طبیعت و جامعه تلاش می کند، لازم است تعادلی بین هدف های کوتاه مدت و بلند مدت خود به وجود آورد.

منظور این است که فرد هدف هایش را به گونه ای تعیین کند که بیش از حد توان او نباشد و با ویژگی ها و الگو های شخصیتی اش سازگار باشد.

برنامه ای که چیده می شود باید با توجه به میزان ظرفیت و توان فرد باشد تا بتوان بیشترین نتیجه را گرفت و دچار کمترین میزان از تعارض شد.

در پست های بعدی به منابع لازم برای مقابله با فشار روانی می پردازیم.

منبع مورد استفاده: کتاب بهداشت روانی نوشته دکتر محمد علی احمدوند

برچسب ها:

1 نظر در مورد “انواع فشار روانی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *